Tahkim nedir?
Arbitration (uluslararası ticari tahkim) · Temel Kavramlar · Son güncelleme:
Diğer adları: Arbitration · Uluslararası ticari tahkim · Hakem yoluyla uyuşmazlık çözümü
| Kısa tanım | Uyuşmazlığın mahkeme yerine hakemlerce çözüldüğü yöntem |
|---|---|
| İlişkili kavram | Satış sözleşmesi; uyuşmazlık maddesi; New York Sözleşmesi; force majeure |
| Nerede kullanılır | Uluslararası satış ve dağıtım sözleşmelerinin uyuşmazlık maddesinde |
| Kim ilgilenir | İhracatçılar, hukuk müşavirleri, sözleşme hazırlayan dış ticaret ekipleri |
Tahkim nedir?
Tahkim, taraflar arasında çıkan ticari bir uyuşmazlığın devlet mahkemesi yerine hakemlerce çözülmesidir. Tarafların bunu kabul etmesi gerekir; bu kabul çoğu zaman satış sözleşmesine konan bir tahkim maddesiyle yapılır.
Uluslararası ticarette tahkimin sık anılmasının nedeni, kararın başka bir ülkede tanınması ve uygulanması sorunudur. Bunu 1958 tarihli New York Sözleşmesi (Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi Sözleşmesi) kolaylaştırır. UNCITRAL'in durum sayfasına göre Türkiye sözleşmeye 2 Temmuz 1992'de katılmış, sözleşme 30 Eylül 1992'de Türkiye bakımından yürürlüğe girmiştir.
Aynı sayfaya göre Türkiye iki çekince koymuştur: sözleşmeyi yalnızca başka bir akit devletin ülkesinde verilmiş kararların tanınması ve tenfizi için uygular (karşılıklılık) ve yalnızca kendi hukukunun ticari saydığı hukuki ilişkilerden doğan uyuşmazlıklara uygular (ticari uyuşmazlık). Hangi durumda ne uygulanacağı için bir hukukçuya danışın.
Tahkim nasıl işler?
- Taraflar satış sözleşmesine bir tahkim maddesi koyar; maddede uyuşmazlığın tahkimle çözüleceği açıkça yazılır.
- Uyuşmazlık çıkarsa taraflardan biri, sözleşmedeki usule göre tahkim sürecini başlatır.
- Hakem ya da hakem kurulu sözleşmede ve ilgili kurallarda belirlenen yöntemle oluşturulur.
- Taraflar iddia ve savunmalarını sunar; hakemler belgeleri ve delilleri inceleyerek karar verir.
- Karar verilince taraflar uygular; uygulanmazsa kararın başka ülkede tanınması ve tenfizi için ilgili ülkenin hukuku ve New York Sözleşmesi gündeme gelir.
Tahkimin ayrıntıları (yer, dil, hakem sayısı, uygulanacak kurallar) sözleşmedeki maddeye bağlıdır; bu yüzden maddeyi hazırlarken bir hukukçudan destek alın.
Örnek
Türkiye'deki bir mobilya üreticisi, yurtdışındaki bir alıcıyla yaptığı satış sözleşmesine bir uyuşmazlık maddesi ekliyor. Maddede uyuşmazlığın mahkeme yerine tahkimle çözüleceğini yazdırıyor; tahkimin nerede yapılacağını ve hangi kuralların uygulanacağını da hukukçusuyla netleştiriyor. Alıcı ödemezse bu maddeye göre ilerleyecek. Tahsilat gecikmelerinde izlenecek genel yol için ihracatta tahsilat güvenliği rehberine bakabilirsiniz.
Dikkat edilecekler
- Tahkim maddesi açık yazılmalıdır. Belirsiz bir madde, tahkimin geçerli olup olmadığı konusunda sonradan tartışma çıkarabilir; maddeyi bir hukukçuyla hazırlayın.
- Yer, dil ve kuralları sözleşmede netleştirin. Bu ayrıntılar sürecin nasıl işleyeceğini belirler; sözleşme taslağında boş bırakmayın.
- Tahkim tahsilat garantisi değildir. Karar çıksa bile alıcının ödeme gücü ve kararın uygulanacağı ülke önemlidir; alıcıyı baştan araştırın ve alıcı riskini yönetin.
- Çekincelere dikkat edin. New York Sözleşmesi'nin uygulanması ülkenin koyduğu çekincelere bağlıdır; ilgili ülkenin durumunu UNCITRAL sayfasından kontrol edin.
- Hukuki danışmanlık alın. Bu sayfa genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir; hukukçunuza danışın.
Sık sorulan sorular
Tahkim nedir?
Tahkim, tarafların uyuşmazlığı mahkeme yerine kendi seçtikleri hakemlerin çözmesi konusunda anlaştığı yöntemdir. Uluslararası ticarette genellikle sözleşmedeki bir tahkim maddesine dayanır.
New York Sözleşmesi nedir?
1958 tarihli New York Sözleşmesi, yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizini düzenler. UNCITRAL'e göre Türkiye 2 Temmuz 1992'de katılmış, sözleşme 30 Eylül 1992'de yürürlüğe girmiştir.
Tahkim maddesi neden önemlidir?
Taraflar tahkimi sözleşmede kabul etmedikçe uyuşmazlığı tahkimle çözemez. Madde, uyuşmazlık çıktığında hangi yoldan gidileceğini baştan belirler.
Tahkim kararı her ülkede uygulanır mı?
Hayır, kararın uygulanması ilgili ülkenin hukukuna ve o ülkenin New York Sözleşmesi'ne taraf olup olmadığına ve koyduğu çekincelere bağlıdır. Durumu hukukçunuza sorun.
İlgili terimler
- Satış sözleşmesi: Satıcı ile alıcının ürün, fiyat, teslim ve ödeme şartlarını yazılı olarak bağladığı belgedir.
- Force majeure: Tarafların kontrolü dışında gelişen, öngörülemeyen ve engellenemeyen olay nedeniyle yükümlülüğün yerine getirilememesidir.
- Alıcı riski: Alıcının ödeme gücünü kaybetmesi ya da ödemeyi geciktirip reddetmesi yüzünden alacağın tahsil edilememe ihtimali.
- Akreditif: Bankanın, şartlara uygun belgeler karşılığında ihracatçıya ödeme yapmayı taahhüt ettiği ödeme yöntemi.
- İhracat sigortası: Alıcının ödememesi ya da ülkedeki olağanüstü olayların neden olduğu alacak kaybına karşı yapılan sigortadır.
- Kambiyo: Döviz işlemlerini ve ihracat bedelinin yurda getirilmesi gibi konuları düzenleyen mevzuat çerçevesidir.
- Uygulanacak hukuk: Sözleşmeden doğan uyuşmazlıkta hangi ülkenin hukukunun esas alınacağını belirleyen kavram.
- Ticari anlaşmazlık: Alıcı ile satıcı arasında mal, teslim veya ödeme konusunda çıkan ihtilaf.
Kaynak: UNCITRAL, Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards (New York, 1958) durum sayfası
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve uygulamalar değişebilir. Lütfen bilgilerin doğruluğunu resmî kaynaklardan kontrol edin, gerekli konularda hukuk müşaviri, gümrük müşaviri ve mali müşavir gibi uzmanlardan destek alın.